Zaćma — objawy, kiedy operacja, przygotowanie, życie po operacji i zasady NFZ

Treść informacyjna. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoznaniu zaćmy, terminie operacji i rodzaju soczewki decyduje okulista po badaniu oka.

Zaćma jest jedną z najczęstszych przyczyn pogorszenia widzenia u osób po 60. roku życia. Rozwija się zwykle powoli, przez lata, i długo można ją kompensować okularami i lepszym oświetleniem. W pewnym momencie jedynym sposobem przywrócenia ostrego widzenia staje się operacja. Ten artykuł opisuje, jak rozpoznać zaćmę, kiedy rozważa się zabieg, jak się do niego przygotować, jak wygląda życie po operacji i jakie ogólne zasady obowiązują przy leczeniu w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia. Sam przebieg operacji opisuje osobna strona, do której link znajduje się na końcu.

Czym jest zaćma

Soczewka oka leży za tęczówką i skupia światło na siatkówce. U zdrowej osoby jest przezroczysta. Zaćma to jej zmętnienie. Światło dociera do siatkówki rozproszone i osłabione, dlatego obraz staje się zamglony [1][4]. Zaćma powoduje stopniowe pogarszanie się ostrości wzroku i nieleczona może prowadzić do niemal całkowitej utraty widzenia w danym oku [4].

Zmętnienie może obejmować różne części soczewki. Zaćma jądrowa, w środku soczewki, często na początku poprawia widzenie z bliska i przesuwa wadę w stronę krótkowzroczności, za to pogarsza widzenie w jasnym słońcu. Zaćma korowa zaczyna się na obwodzie i utrudnia widzenie o zmierzchu i w nocy. Zaćma podtorebkowa tylna najbardziej przeszkadza przy czytaniu i w jasnym świetle [4]. Zaćma zwykle dotyczy obu oczu, ale nie musi rozwijać się w nich równocześnie [1].

Objawy

Na początku zaćma może nie dawać żadnych objawów [5]. Z czasem pojawiają się [1][4][5]:

• zamglone, „jak przez brudną szybę” widzenie,
• gorsze widzenie w nocy i o zmierzchu,
• nadwrażliwość na jaskrawe światło, olśnienia od reflektorów samochodów, „aureole” wokół źródeł światła,
• blaknięcie kolorów, zwłaszcza odcieni niebieskiego,
• podwójne widzenie jednym okiem,
• konieczność częstszej zmiany okularów niż dotychczas.

Objawy te nie są swoiste dla zaćmy. Podobne dolegliwości dają inne choroby oka, np. zwyrodnienie plamki, jaskra czy choroby siatkówki. Dlatego rozpoznanie wymaga badania okulistycznego [1][3].

Przyczyny i czynniki ryzyka

Najczęstszą przyczyną jest starzenie się soczewki i związane z nim zmiany w jej białkach. Ryzyko rośnie wyraźnie po 60. roku życia [1][4]. Inne czynniki ryzyka to [1][4][5]:

• cukrzyca,
• długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów, także w kroplach, maściach lub wziewnie,
• przebyty uraz oka, zapalenie błony naczyniowej lub operacja oka,
• wysoka krótkowzroczność,
• palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu,
• długotrwała ekspozycja oczu na silne słońce bez ochrony,
• radioterapia górnej połowy ciała,
• występowanie zaćmy w rodzinie.

Zaćmie nie da się w pełni zapobiec, bo nie da się zatrzymać starzenia soczewki. Amerykański Narodowy Instytut Oka zaleca jednak noszenie okularów przeciwsłonecznych i kapelusza z rondem, niepalenie, dietę bogatą w warzywa, owoce, orzechy i produkty pełnoziarniste oraz regularne badania okulistyczne z rozszerzeniem źrenicy — po 60. roku życia co 1–2 lata [5].

Jak okulista rozpoznaje zaćmę

Zaćmę rozpoznaje się w badaniu okulistycznym po rozszerzeniu źrenicy kroplami [5]. Lekarz ogląda soczewkę w lampie szczelinowej, sprawdza ostrość wzroku do dali i do bliży, mierzy ciśnienie w oku i ogląda dno oka, by wykluczyć inne przyczyny gorszego widzenia [3][6]. Jeśli zaćma jest tak gęsta, że nie widać przez nią dna oka, wykonuje się USG gałki ocznej [6].

Przed operacją wykonuje się dodatkowo biometrię, czyli pomiar długości gałki ocznej i krzywizny rogówki. Na tej podstawie oblicza się moc sztucznej soczewki, którą wszczepi się w miejsce zmętniałej [2][3][6]. U części pacjentów potrzebne są badania dodatkowe, np. tomografia siatkówki (OCT) lub pole widzenia, gdy współistnieją inne choroby oka [6].

Kiedy rozważa się operację

Krople „na zaćmę” nie mają udokumentowanej skuteczności w prawidłowo zaplanowanych badaniach. Zaćmę leczy się operacyjnie [4]. Nie oznacza to jednak, że każdą zaćmę trzeba operować od razu [1][5].

Operację rozważa się, gdy zaćma pogarsza widzenie na tyle, że utrudnia codzienne życie: czytanie, prowadzenie samochodu, pracę, oglądanie telewizji, poruszanie się — a zmiana okularów już nie pomaga [1][5]. Brytyjskie wytyczne NICE wprost zalecają, by nie ograniczać dostępu do operacji na podstawie samego wyniku badania ostrości wzroku. Liczy się wpływ zaćmy na funkcjonowanie konkretnej osoby [3]. Z drugiej strony odwlekanie w nieskończoność też ma swoją cenę: NICE zaleca, by osoby, u których zaćma staje się bardzo gęsta, poinformować, że odkładanie operacji zwiększa ryzyko powikłań w czasie zabiegu [3].

Istnieją też wskazania medyczne niezależne od tego, jak bardzo zaćma przeszkoda w życiu: gdy zaćma szkodzi oku, np. wywołując jaskrę, albo gdy uniemożliwia rozpoznanie i leczenie chorób siatkówki lub nerwu wzrokowego [4].

Kiedy operacja nie przyniesie poprawy. Jeśli przyczyną gorszego widzenia jest inna choroba oka, np. zaawansowane zwyrodnienie plamki, usunięcie zaćmy może nie poprawić widzenia. Okulista ocenia to przed kwalifikacją i omawia z pacjentem realne oczekiwania [1][4].

Alternatywa dla operacji we wczesnym okresie to po prostu obserwacja: kontrole okulistyczne, dobór okularów, mocniejsze oświetlenie do czytania, okulary przeciwsłoneczne ograniczające olśnienia, lupa [5]. Czekanie zwykle nie szkodzi oku i nie utrudnia późniejszej operacji, dopóki zaćma nie staje się bardzo gęsta [3][5].

Ogólne zasady NFZ

Poniższe zasady dotyczą systemu publicznego w ogóle, a nie konkretnej placówki. Przed leczeniem warto je potwierdzić w placówce i w oddziale NFZ.

• Skierowanie. Do poradni okulistycznej finansowanej przez NFZ potrzebne jest skierowanie, np. od lekarza rodzinnego. Okulista nie znajduje się na liście specjalistów dostępnych bez skierowania [7].
• Kryteria kwalifikacji. Od 26 czerwca 2018 r. obowiązują standardy kwalifikacji do zabiegu usunięcia zaćmy, których spełnienie decyduje o możliwości wykonania operacji ze środków publicznych. Kryteria medyczne określa Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Są one sprawdzane na każdym etapie: przy skierowaniu, przy wpisie na listę oczekujących i przed zabiegiem [8][9].
• Dokumenty. Lekarz kierujący na zabieg powinien dołączyć do skierowania wyniki badań i konsultacji, które pozwolą ośrodkowi sprawdzić, czy kryteria są spełnione [8][9].
• Wizyta kwalifikacyjna. Wpis na listę oczekujących wymaga wizyty kwalifikacyjnej u okulisty w ośrodku, który prowadzi listę. Wizyta powinna odbyć się w ciągu 30 dni od zgłoszenia się pacjenta do tego ośrodka [8][9].
• Terminy. Czas oczekiwania zależy od listy oczekujących w danym ośrodku. Pierwsze wolne terminy w poszczególnych placówkach można sprawdzić w Informatorze o Terminach Leczenia NFZ: terminyleczenia.nfz.gov.pl [10].
• Soczewki. W ramach umowy z NFZ powszechną praktyką jest wszczepianie soczewek jednoogniskowych. Soczewki toryczne (korygujące astygmatyzm) lub wieloogniskowe rozważa się ze względów medycznych i zależnie od potrzeb pacjenta; zasady ich dostępności warto omówić w ośrodku przed zabiegiem [6].

Przygotowanie do operacji

• Rozmowa o celu. Przed zabiegiem warto ustalić z okulistą, jakiego widzenia pacjent oczekuje. Standardowa soczewka jednoogniskowa ustawiona na dal oznacza zwykle potrzebę okularów do czytania [2][6]. NICE zaleca, by na etapie kwalifikacji pacjent otrzymał informacje o rodzajach soczewek, znieczuleniu, ryzyku powikłań i o tym, czego spodziewać się po zabiegu [3].
• Leki. Według wytycznych Polskiego Towarzystwa Okulistycznego leków przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych zwykle nie odstawia się przed operacją zaćmy wykonywaną metodą fakoemulsyfikacji w znieczuleniu powierzchniowym. O każdym leku decyduje jednak lekarz, dlatego na wizycie kwalifikacyjnej trzeba podać pełną listę przyjmowanych leków [3][6].
• Soczewki kontaktowe. Osoby noszące soczewki kontaktowe mogą zostać poproszone o ich odstawienie na kilka dni przed pomiarami i zabiegiem [2].
• Jedzenie i picie. Przy znieczuleniu miejscowym zwykle można normalnie jeść i pić. Ośrodek podaje własne zalecenia [2].
• Znieczulenie. Operację wykonuje się zwykle w znieczuleniu miejscowym: kroplami, żelem lub zastrzykiem obok gałki ocznej. Pacjent jest przytomny. NICE zaleca znieczulenie powierzchniowe lub podtorebkowe (sub-Tenona). Znieczulenie ogólne u dorosłych stosuje się rzadko — według polskich wytycznych u około 1% pacjentów [2][3][6].
• Transport. Po zabiegu nie wolno prowadzić samochodu. Trzeba zapewnić sobie powrót do domu [1][2].

Zabieg trwa zwykle 20–45 minut i w większości przypadków pacjent wraca do domu tego samego dnia [2]. Jeśli operacji wymagają oba oczy, zwykle operuje się je w odstępie czasu. NICE dopuszcza jednoczesną operację obu oczu u wybranych pacjentów, np. o niskim ryzyku powikłań, po omówieniu korzyści i ryzyka [1][3].

Życie po operacji

Pierwsze godziny po zabiegu widzenie jest nieostre, bo źrenica jest rozszerzona. Poprawa następuje zwykle w ciągu kilku dni, choć u części osób trwa to dłużej [2]. Przez pierwsze dni oko może być podrażnione, zaczerwienione i wrażliwe na światło [2]. Kolory mogą wydawać się jaśniejsze, bo nowa soczewka jest przezroczysta, a stara miała żółtawy odcień.

Najważniejsze zalecenia [2][4]:

• Krople. Przez około 4 tygodnie stosuje się zalecone krople, zwykle przeciwzapalne i antybiotykowe, według schematu podanego przez ośrodek. Pierwsza kontrola odbywa się najczęściej następnego dnia po zabiegu.
• Nie pocierać oka. Na noc można zakładać osłonkę, a na zewnątrz okulary, które chronią przed przypadkowym dotknięciem, wiatrem i kurzem.
• Unikać przez kilka tygodni: dźwigania, intensywnego sportu, pływania (także w okularach pływackich), makijażu oczu, dostania się wody lub mydła do oka. Polskie opracowania zalecają unikanie gwałtownych wstrząsów i dużego wysiłku przez 2–3 miesiące.
• Słońce. W jasnym świetle nosić okulary przeciwsłoneczne.
• Prowadzenie samochodu. Dopiero gdy widzenie spełnia wymagania i po potwierdzeniu przez lekarza. Nie należy prowadzić, dopóki widzenie nie wróci do normy [2].
• Okulary. Nową receptę dobiera się po ustabilizowaniu widzenia, zwykle po kilku tygodniach. Stare okulary najczęściej nie będą pasować [2].

Korzyści, ograniczenia i możliwe powikłania

Korzyści. Operacja zaćmy przywraca przejrzystość ośrodków optycznych oka. Według amerykańskiego Narodowego Instytutu Oka 9 na 10 operowanych osób widzi po zabiegu lepiej [5]. Polskie źródła podają dobre wyniki w około 90% przypadków [4]. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, z powrotem do domu tego samego dnia [2].

Ograniczenia. Operacja nie naprawia innych chorób oka. Jeśli współistnieje zwyrodnienie plamki, jaskra lub retinopatia cukrzycowa, poprawa może być mniejsza, niż pacjent oczekuje [1][4]. Po wszczepieniu soczewki jednoogniskowej większość osób nadal potrzebuje okularów, zwykle do czytania [2]. Soczewkę wszczepia się na stałe i zaćmy nie da się usunąć dwa razy [4].

Możliwe powikłania [2][3][4]:

• Zmętnienie tylnej torebki soczewki, nazywane zaćmą wtórną. Może pojawić się po miesiącach lub latach. Daje stopniowe zamglenie, podobne do pierwotnej zaćmy. Leczy się je zabiegiem laserowym w gabinecie, bez ponownej operacji.
• Stan zapalny, podwyższone ciśnienie w oku, obrzęk rogówki lub plamki.
• Przemieszczenie wszczepionej soczewki.
• Krwawienie wewnątrz oka.
• Odwarstwienie siatkówki — rzadkie, ale wymaga pilnego leczenia. Ryzyko jest wyższe u osób z wysoką krótkowzrocznością, o czym NICE zaleca informować indywidualnie.
• Zakażenie wnętrza oka — bardzo rzadkie, ale groźne dla widzenia; wymaga natychmiastowego leczenia.
• Pęknięcie tylnej torebki soczewki w czasie zabiegu, które może wymagać zmiany planu operacji.

Brytyjskie i polskie źródła zgodnie określają groźne powikłania jako rzadkie [2][4]. Ich indywidualne ryzyko zależy m.in. od gęstości zaćmy, budowy oka i chorób współistniejących, dlatego omawia się je na wizycie kwalifikacyjnej [3].

Kiedy pilnie do lekarza / 112

Po operacji zaćmy pilnego kontaktu z okulistą lub zgłoszenia się na okulistyczny ostry dyżur wymagają [2]:

• nagłe pogorszenie widzenia w operowanym oku,
• narastający ból oka, którego nie łagodzą zwykłe leki przeciwbólowe,
• nasilające się zaczerwienienie oka, ropna wydzielina,
• nagłe pojawienie się lub gwałtowny przyrost „mętów”, błyski światła, ciemna „kurtyna” lub cień zasłaniający część pola widzenia — mogą to być objawy odwarstwienia siatkówki.

Te same objawy u osoby, która nie była operowana, także wymagają pilnej konsultacji okulistycznej. Jeśli towarzyszą im objawy ogólne, takie jak nagłe osłabienie połowy ciała, zaburzenia mowy lub silny ból głowy, dzwoń pod 112. Centrum Medyczne MEDICOS nie prowadzi szpitalnego oddziału ratunkowego.

Informacje o operacji zaćmy w CM MEDICOS: Operacja zaćmy.

Najczęstsze pytania

Czy zaćmę trzeba operować od razu po rozpoznaniu? Zwykle nie. Decyduje wpływ zaćmy na codzienne życie, a nie sam fakt jej obecności. Wczesną zaćmę można obserwować, dobierając okulary i lepsze oświetlenie [1][5]. Odkładanie operacji bardzo gęstej zaćmy zwiększa jednak ryzyko powikłań w czasie zabiegu [3].

Czy operacja boli? Wykonuje się ją w znieczuleniu miejscowym. Pacjent jest przytomny, może odczuwać dotyk, ucisk i widzieć światło oraz ruch, ale znieczulenie ma zapobiegać bólowi. Po zabiegu przez kilka dni możliwy jest dyskomfort [2][3].

Czy po operacji będę potrzebować okularów? Najczęściej tak, zwykle do czytania, jeśli wszczepiono soczewkę jednoogniskową ustawioną na dal. Rodzaj soczewki i jego konsekwencje omawia się przed zabiegiem [2][6].

Czy zaćma może wrócić? Sama zaćma nie odrasta, bo soczewka została usunięta. Może natomiast zmętnieć tylna torebka, w której osadzono sztuczną soczewkę. To tzw. zaćma wtórna, którą leczy się laserem [2][4].

Czy oba oczy operuje się tego samego dnia? Zwykle w odstępie czasu. Operację obu oczu jednego dnia rozważa się u wybranych pacjentów po omówieniu korzyści i ryzyka [1][3].

Kiedy po operacji można wrócić do pracy? Zależy to od rodzaju pracy i tempa gojenia. Przy pracy biurowej jest to często kwestia dni, przy pracy fizycznej, w kurzu lub z dźwiganiem — dłużej. Termin ustala okulista na wizycie kontrolnej [2][4].

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej, diagnozy ani leczenia. Decyzję o badaniach i leczeniu podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta. Data weryfikacji: 2026-10.