Uszkodzenie chrząstki stawu kolanowego — przyczyny, objawy i możliwości leczenia

Treść informacyjna. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Rodzaj i zakres uszkodzenia chrząstki oraz sposób leczenia ustala lekarz na podstawie badania i obrazowania.

Chrząstka stawowa to gładka, sprężysta tkanka pokrywająca końce kości w stawie. Dzięki niej kolano porusza się niemal bez tarcia. Ma jednak istotną wadę: praktycznie nie ma naczyń krwionośnych ani nerwów i po uszkodzeniu nie odbudowuje się w pierwotnej postaci. Dlatego ubytki chrząstki są jednym z trudniejszych problemów w ortopedii, a liczba metod leczenia bywa dla pacjenta myląca. Ten artykuł porządkuje: skąd biorą się uszkodzenia, jak się je rozpoznaje, co realnie daje leczenie zachowawcze i w jakich sytuacjach rozważa się zabieg.

Czym jest chrząstka stawowa i dlaczego słabo się goi

Powierzchnie stawowe kości udowej, piszczelowej i rzepki pokrywa chrząstka szklista, o grubości kilku milimetrów. Nie zawiera wapnia, więc nie jest widoczna na zdjęciu RTG. Odżywia się z płynu stawowego, a nie z krwi — to tłumaczy, dlaczego po urazie nie uruchamia typowego procesu gojenia, jaki znamy ze skóry czy kości [1][5]. Gdy powierzchnia staje się chropowata lub pojawia się ubytek sięgający kości, obciążenia przenoszą się nierównomiernie, co z czasem może prowadzić do bólu i rozwoju choroby zwyrodnieniowej [1].

Chrząstki stawowej nie należy mylić z łąkotkami — to osobne struktury z chrząstki włóknistej, o których piszemy w artykule o uszkodzeniu łąkotki.

Jak często występują uszkodzenia chrząstki

Częściej, niż się wydaje. W polskiej analizie 25 124 artroskopii kolana wykonanych w latach 1989–2004 zmiany chrząstki stwierdzono u 60% operowanych. Najczęściej dotyczyły powierzchni stawowej rzepki (36%) i kłykcia przyśrodkowego kości udowej (34%). Aż 70% uszkodzeń współistniało z innymi zmianami — najczęściej z uszkodzeniem łąkotki przyśrodkowej (37%) i więzadła krzyżowego przedniego (36%). Izolowane uszkodzenie chrząstki było rzadsze (30%). Autorzy zaznaczyli, że naturalny przebieg nieleczonych uszkodzeń chrząstki pozostaje nieznany [3].

Trzeba pamiętać, że to dane z grupy osób, które i tak trafiły na artroskopię — w populacji ogólnej odsetek jest niższy. Pokazują jednak dwie rzeczy: uszkodzenie chrząstki rzadko występuje samo i bardzo często towarzyszy innym urazom kolana.

Przyczyny i rodzaje uszkodzeń

Uszkodzenia chrząstki można podzielić na kilka grup, które różnią się rokowaniem i leczeniem [1][2][3][4]:

• Ogniskowe uszkodzenie pourazowe — ograniczony ubytek po urazie: skręceniu, zwichnięciu rzepki, bezpośrednim uderzeniu w kolano. Często towarzyszy zerwaniu więzadeł lub uszkodzeniu łąkotki. Dotyczy zwykle osób młodych i aktywnych.
• Martwica chrzęstno-kostna (osteochondritis dissecans, OCD) — fragment kości pod chrząstką traci ukrwienie i zaczyna się oddzielać razem z pokrywającą go chrząstką. Występuje głównie u dzieci i nastolatków, najczęściej w kolanie. Przyczyna nie jest w pełni poznana; prawdopodobnie rolę odgrywają powtarzane przeciążenia [2].
• Chondromalacja rzepki — rozmiękanie i włóknienie chrząstki na tylnej powierzchni rzepki, często związane z nieprawidłowym torem ruchu rzepki i przeciążeniem. Objawia się bólem z przodu kolana przy schodzeniu ze schodów, kucaniu i długim siedzeniu ze zgiętymi kolanami [3].
• Choroba zwyrodnieniowa — rozlane, postępujące ścieńczenie chrząstki, obejmujące z czasem kość podchrzęstną, torebkę i więzadła. To najczęstsza choroba układu ruchu. Sprzyjają jej wiek, nadwaga i otyłość, osłabienie mięśni, ciężka praca fizyczna, intensywny sport oraz przebyte urazy i niestabilność stawu [4][5].

Ten podział ma znaczenie praktyczne: zabiegi naprawy chrząstki są przeznaczone dla pojedynczych, ograniczonych ubytków, a nie dla rozlanego zwyrodnienia [1].

Objawy

Chrząstka nie ma unerwienia, więc jej uszkodzenie samo w sobie nie boli. Dolegliwości wynikają z podrażnienia błony maziowej, przeciążenia kości pod chrząstką i reakcji zapalnej. Typowe objawy to [1][2][4][6]:

• ból kolana nasilający się przy obciążeniu i po wysiłku, często „głęboki”, trudny do zlokalizowania,
• obrzęk i wysięk, zwłaszcza po aktywności,
• przeskakiwanie, trzeszczenie, uczucie tarcia w stawie,
• zahaczanie lub blokowanie się kolana — gdy fragment chrząstki oderwie się i wędruje w stawie jako ciało wolne,
• sztywność po dłuższym bezruchu, w chorobie zwyrodnieniowej zwykle krótka, do 30 minut [5],
• w OCD — ból i obrzęk po sporcie u dziecka lub nastolatka, czasem utykanie [2].

Objawy te nie są swoiste i występują także w innych chorobach kolana. Dlatego samo „coś mi przeskakuje w kolanie” nie przesądza o rozpoznaniu — bezbolesne klikanie jest zresztą zjawiskiem normalnym [6].

Diagnostyka

Lekarz zaczyna od wywiadu (uraz, sport, charakter bólu) i badania kolana: ocenia wysięk, zakres ruchu, oś kończyny, tor ruchu rzepki i stabilność stawu. Badania obrazowe [1][2][4]:

• RTG — nie pokazuje chrząstki, ale ujawnia zwężenie szpary stawowej, osteofity i ogniska OCD, a zdjęcia całych kończyn pozwalają ocenić oś (kolana szpotawe lub koślawe), co ma znaczenie dla wyboru leczenia.
• Rezonans magnetyczny (MR) — najlepiej obrazuje chrząstkę, kość pod nią, łąkotki i więzadła. Pozwala ocenić głębokość i rozległość ubytku oraz to, czy fragment w OCD jest stabilny.
• Artroskopia — ostateczny zakres i głębokość uszkodzenia bywają widoczne dopiero podczas zabiegu.

U osób po 45. roku życia z bólem nasilającym się przy obciążaniu i krótką sztywnością poranną chorobę zwyrodnieniową rozpoznaje się zwykle na podstawie objawów, bez konieczności wykonywania MR [5][7].

Leczenie zachowawcze — podstawa w większości przypadków

W chorobie zwyrodnieniowej, chondromalacji rzepki i wielu mniejszych uszkodzeniach pourazowych leczenie zachowawcze jest leczeniem zasadniczym, nie „przeczekaniem” [4][5][7]:

1. Ćwiczenia — wytyczne NICE określają je jako podstawę leczenia choroby zwyrodnieniowej u każdej osoby: wzmacnianie mięśni wokół stawu (zwłaszcza czworogłowego i mięśni biodra) i ogólna wydolność. Ból może początkowo się nasilić, ale regularne ćwiczenia zmniejszają go w dłuższym czasie i poprawiają funkcję [7].
2. Redukcja masy ciała przy nadwadze — każdy zbędny kilogram zwielokrotnia obciążenie kolana przy chodzeniu [4][7].
3. Odciążenie i modyfikacja aktywności — czasowe ograniczenie biegania i skoków, odpowiednie obuwie, w razie potrzeby kule lub orteza [4].
4. Leki przeciwbólowe — paracetamol lub niesteroidowe leki przeciwzapalne, krótkotrwale, według zaleceń lekarza; przy zaostrzeniach lekarz może rozważyć wstrzyknięcie dostawowe glikokortykosteroidu, które przynosi ulgę na kilka tygodni [4][7].
5. Fizjoterapia — poza ćwiczeniami także nauka prawidłowego toru ruchu rzepki i techniki ruchu.

OCD u dzieci to szczególny przypadek: u osób rosnących wiele zmian goi się samoistnie po 2–4 miesiącach odciążenia i przerwy w sporcie, z kontrolnymi zdjęciami RTG [2].

Ograniczenia leczenia zachowawczego: nie odbudowuje ono ubytku chrząstki. Jego celem jest zmniejszenie bólu, poprawa funkcji i spowolnienie zmian. Przy ciele wolnym blokującym staw lub niestabilnym fragmencie w OCD nie wystarcza [1][2].

Leczenie zabiegowe — dla kogo i z jakimi ograniczeniami

Zabiegi naprawy chrząstki rozważa się zwykle u osób młodszych, z pojedynczym, ograniczonym ubytkiem po urazie lub z OCD, przy prawidłowej osi kończyny i stabilnym kolanie. U osób starszych i przy wielu ubytkach korzyść jest mniejsza [1]. Dostępne techniki, w dużym uproszczeniu [1][2]:

• Mikrozłamania i nawiercanie — wykonanie drobnych otworów w kości pod ubytkiem, by napływające z niej komórki utworzyły tkankę naprawczą. Powstaje chrząstka włóknista, mniej wytrzymała od szklistej. Metoda stosowana przy mniejszych ubytkach. Wcześniejsze mikrozłamania mogą pogorszyć wyniki późniejszych, bardziej złożonych zabiegów [1].
• Przeszczep chrzęstno-kostny (mozaikoplastyka) — przeniesienie walców kości z chrząstką z mniej obciążanej części stawu w miejsce ubytku. Ograniczeniem jest ilość tkanki do pobrania i możliwe dolegliwości w miejscu pobrania [1].
• Przymocowanie oderwanego fragmentu — w OCD, gdy fragment jest luźny lub niestabilny, przymocowuje się go implantami; rozważa się to także, gdy zmiana jest większa niż 1 cm lub pacjent kończy wzrost [2].
• Hodowla i wszczepienie własnych komórek chrzęstnych — metoda dwuetapowa, wykonywana w wybranych ośrodkach, przeznaczona głównie dla młodszych osób z większymi, pojedynczymi ubytkami [1].
• Usunięcie ciała wolnego i wygładzenie brzegów ubytku — gdy powodują objawy mechaniczne.

Czego zabiegi nie dają. Żadna z metod nie odtwarza w pełni pierwotnej chrząstki szklistej. Celem jest zmniejszenie bólu, poprawa funkcji i — potencjalnie — opóźnienie zmian zwyrodnieniowych [1]. Wyniki zależą od wielkości i miejsca ubytku, wieku, masy ciała, osi kończyny i przestrzegania zaleceń po zabiegu.

Kiedy zabieg nie jest wskazany. Przy rozlanej chorobie zwyrodnieniowej zabiegi naprawy chrząstki zwykle nie pomagają. Artroskopowe „czyszczenie” stawu w chorobie zwyrodnieniowej — płukanie i wygładzanie chrząstki — nie poprawia w dłuższym czasie bólu ani funkcji. Panel ekspertów BMJ (2017), po analizie 13 badań z randomizacją, wydał silne zalecenie przeciwko takiej artroskopii u niemal wszystkich pacjentów ze zwyrodnieniową chorobą kolana [8], a NICE zaleca, by nie oferować artroskopowego płukania i oczyszczania stawu osobom z chorobą zwyrodnieniową [7]. W zaawansowanym zwyrodnieniu, gdy leczenie zachowawcze przestaje działać, rozważa się inne operacje, np. osteotomię korygującą oś kończyny lub endoprotezę [4][5].

Możliwe powikłania zabiegów na chrząstce to m.in. zakażenie, krwiak lub wysięk w stawie, zakrzepica żył, sztywność kolana, utrzymywanie się bólu, zużycie tkanki naprawczej po kilku latach oraz dolegliwości w miejscu pobrania przeszczepu [1][9]. Ryzyko omawia lekarz podczas kwalifikacji.

Po zabiegu — rekonwalescencja

Po zabiegach pobudzających odbudowę chrząstki i po przymocowaniu fragmentu kość i tkanka naprawcza potrzebują ochrony. Zwykle oznacza to kilka tygodni chodzenia o kulach z ograniczonym obciążaniem — po zabiegach w OCD typowo około 6 tygodni — a następnie 2–4 miesiące fizjoterapii przywracającej zakres ruchu i siłę. W pierwszych tygodniach bywa stosowana szyna do ciągłego ruchu biernego. Do sportu wraca się stopniowo, zwykle po kilku miesiącach [1][2]. Dokładny plan zależy od metody, miejsca ubytku i zaleceń operatora.

Kiedy pilnie do lekarza / 112

Zgłoś się pilnie na ostry dyżur ortopedyczny lub SOR, jeśli [6][9]:

• kolano zablokowało się i nie da się go wyprostować,
• po urazie nie możesz stanąć na nodze, a obrzęk szybko narasta,
• kolano jest gorące, zaczerwienione i bardzo bolesne, zwłaszcza z gorączką lub dreszczami (możliwe zakażenie stawu — także po zabiegu),
• kolano jest zniekształcone lub stopa drętwieje.

Zadzwoń pod 112 przy nagłej duszności lub bólu w klatce piersiowej, zwłaszcza gdy towarzyszy im ból i obrzęk łydki — mogą to być objawy zakrzepicy i zatorowości płucnej [10]. Centrum Medyczne MEDICOS nie prowadzi szpitalnego oddziału ratunkowego.

Informacje o operacjach chrząstki stawu kolanowego w CM MEDICOS: Operacje chrząstki stawu kolanowego.

Najczęstsze pytania

Czy chrząstka w kolanie może się zregenerować? Nie w pierwotnej postaci. Chrząstka szklista nie ma naczyń krwionośnych i po uszkodzeniu nie odbudowuje się sama. Zabiegi naprawcze tworzą tkankę zastępczą, zwykle chrząstkę włóknistą, mniej wytrzymałą od oryginalnej [1].

Czy suplementy odbudowują chrząstkę? Preparaty z glukozaminą i chondroityną mogą u części osób łagodzić ból, ale nie wykazano, by zatrzymywały postęp choroby zwyrodnieniowej lub odbudowywały chrząstkę [4].

Mam „chondromalację rzepki”. Czy to groźne? To rozmiękanie chrząstki na tylnej powierzchni rzepki, często związane z przeciążeniem i nieprawidłowym torem ruchu rzepki. Podstawą leczenia są ćwiczenia mięśnia czworogłowego i mięśni biodra oraz modyfikacja aktywności [3][4].

Czy artroskopia „wyczyści” mi kolano ze zwyrodnienia? Badania nie wykazały trwałej korzyści z artroskopowego płukania i wygładzania chrząstki w chorobie zwyrodnieniowej, a wytyczne BMJ i NICE zalecają, by tego nie robić. Leczeniem podstawowym są ćwiczenia, kontrola masy ciała i leczenie bólu [7][8].

Dziecko ma rozpoznaną martwicę chrzęstno-kostną. Czy potrzebna jest operacja? U osób rosnących wiele zmian goi się po 2–4 miesiącach odciążenia i przerwy w sporcie. Operację rozważa się, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy, fragment jest niestabilny, zmiana jest duża lub dziecko kończy wzrost [2].

Czy do ortopedy na NFZ potrzebne jest skierowanie? Tak. Skierowanie wystawia lekarz POZ lub inny lekarz z umową z NFZ i jest ważne, dopóki trwa przyczyna jego wystawienia. Poradnia ortopedyczna nie jest na liście poradni dostępnych bez skierowania [11][12].

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej, diagnozy ani leczenia. Decyzję o badaniach i leczeniu podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta. Data weryfikacji: 2026-10.